ITINURING ng National Bureau of Investigation (NBI) na “seryoso at totoo” ang mga pahayag ni Vice President Sara Duterte laban kina Pangulong Ferdinand Marcos Jr., First Lady Liza Araneta-Marcos at noo’y House Speaker Martin Romualdez batay sa apat na salik na sinuri nito sa imbestigasyon.

Tumestigo nitong Lunes si NBI official Atty. Jeremy Lotoc sa ikaapat na araw ng impeachment trial ni Duterte tungkol sa imbestigasyon ng ahensya sa mga pahayag ng Bise Presidente sa isang online press conference noong Nobyembre 23, 2024.

Sinabi ni Lotoc na isinaalang-alang ng mga imbestigador ang mga salitang ginamit ni Duterte, ang mga taong kanyang pinangalanan, ang paraan ng pagsasalita niya at ang kanyang pahayag na may nakausap na siyang taong tutupad sa kanyang bilin sakaling siya ay mapatay.

Ayon kay Lotoc, galit at “fuming mad” si Duterte nang sabihin niya ang mga pahayag. Kabilang ang kanyang ipinakitang emosyon sa mga pangyayaring isinaalang-alang ng mga imbestigador sa pagtukoy sa bigat ng kanyang mga sinabi.

Hindi iniharap sa testimonya ang apat na salik bilang isang nakatakdang legal o hudisyal na pamantayan. Mga pangyayari ang mga ito na sinabi ng NBI na sinuri nito bago nabuo ang investigative assessment ng ahensya.

Ang unang salik ay ang pagiging tiyak ng umano’y banta.

Pinangalanan ni Duterte sina Marcos, ang Unang Ginang at Romualdez at binanggit ang pagpatay sa tatlo sakaling siya ay mapatay.

“Huwag kang mag-alala, Ma’am sa security ko, kasi may kinausap na ako na tao. Sabi ko sa kanya, kapag pinatay ako, patayin mo si BBM, si Liza Araneta, at si Martin Romualdez,” sinabi ni Duterte sa online briefing.

Ang ikalawang salik ay ang paraan ng paghahayag ni Duterte.

Isinaalang-alang ng mga imbestigador ang kanyang tono, ipinakitang galit at paulit-ulit na pagsasabing hindi siya nagbibiro.

“No joke, no joke. Nagbilin na ako, Ma’am. ’Pag mamatay ako, sabi ko, huwag ka tumigil ha, hanggang hindi mo mapatay sila. And then he said yes,” sinabi ni Duterte.

Inilarawan ni Lotoc si Duterte bilang galit at “fuming mad,” habang itinuring ng mga imbestigador na mahalagang bahagi ng kanilang pagsusuri ang paulit-ulit niyang pagsasabi ng “no joke.”

Ang ikatlong salik ay ang pahayag ni Duterte na may nakausap na siyang ibang tao.

Napansin ng NBI na hindi lamang sinabi ni Duterte kung ano ang maaari niyang gawin sa hinaharap. Sinabi niyang nakipag-usap na siya sa isang hindi pinangalanang tao at pumayag umano ito sa kanyang bilin.

Nauna nang tumestigo si NBI Senior Agent John Mark Calilung na naganap umano ang naturang pag-uusap bago pa ang online briefing.

“May nakausap na po, it already took place before pa ’yung mangyari ’yung meeting,” sinabi ni Calilung.

Mahalaga para sa mga imbestigador ang sinasabing paglahok ng isang hindi pinangalanang third party dahil sinabi ni Duterte na maaari itong kumilos pagkamatay niya sakaling mangyari ang kondisyong kanyang binanggit.

“The statement made a loophole wherein a third party can use that kapag namatay si VP, ma-e-execute niya ’yung statement ni VP na may nakausap na siya. The threat is absolute, Sir,” testimonya ni Calilung.

Ang ikaapat na salik ay ang posisyon ni Duterte at ang pagsusuri ng NBI kung ang taong nagbigay ng pahayag ay may posibleng kakayahan o awtoridad upang maipatupad ito.

“If it’s an active threat, if the one giving the threat is capable of carrying it out, meaning the person has the capability or authority to implement such a threat, then it should be considered a threat that merits appropriate measures,” sinabi ni Calilung.

Nakaupong Bise Presidente si Duterte nang gawin niya ang mga pahayag. Isinaalang-alang ng NBI ang kanyang posisyon bilang isa sa mga pangyayaring may kaugnayan sa imbestigasyon, bagama’t kailangan pa ring patunayan ng prosekusyon sa impeachment court ang halaga nito bilang ebidensya.

Nagsimula ang imbestigasyon ng NBI matapos ang online briefing noong Nobyembre 23 at nangalap ang ahensya ng mga recording at kaugnay na materyal.

Nagpalabas ang NBI ng mga subpoena sa mga indibidwal at organisasyong pinaniniwalaang may impormasyon o kopya ng mga recording. Ipinatawag din nito si Duterte upang mabigyan siya ng pagkakataong ipaliwanag ang kanyang mga pahayag.

Nagpalabas ng ikalawang subpoena na nag-aatas sa kanya na humarap sa mga imbestigador noong Disyembre 10, 2024.

Hindi personal na humarap si Duterte sa NBI. Sa halip, nagsumite ang kanyang mga abogado ng nakasulat na tugon na itinatangging maituturing na grave threats o paglabag sa Anti-Terrorism Act ang kanyang mga pahayag.

Iginiit ng Bise Presidente na hindi aktibong banta ang kanyang mga sinabi kundi isang “conditional act of revenge” bunsod ng pangamba para sa kanyang kaligtasan.

“Common sense should be enough for us to understand and accept that a supposed conditional act of revenge does not constitute to an active threat,” sinabi ni Duterte sa nauna niyang tugon.

Kuwestiyon din niya ang pagiging patas ng imbestigasyon at sinabi niyang dapat siyasatin ng mga awtoridad ang mga umano’y banta laban sa kanya at ang mga pangyayaring nagtulak sa kanya upang gawin ang mga pahayag.

Ipinagpatuloy ng NBI ang imbestigasyon kahit hindi personal na humarap si Duterte.

Sinuri ng mga imbestigador ang mga authenticated recording, mga salitang ginamit niya, ang mga pinangalanang target, ang paraan ng kanyang pagsasalita, ang kanyang posisyon at ang pahayag na nakapagbigay na siya ng bilin sa ibang tao.

Kinilala ni Calilung na iniugnay ni Duterte ang umano’y paghihiganti sa kondisyong kailangan muna siyang mapatay.

Gayunman, sinabi niyang hindi maaaring balewalain ng mga imbestigador ang mga pahayag dahil lamang hindi pa nangyayari ang kondisyong binanggit.

“A threat is a threat. Which means it’s not yet happening. You don’t wait till the threat is done before you consider it a threat,” sinabi ni Calilung.

Saklaw din ng digital forensic examination ng NBI ang authenticity at integridad ng mga recording na iniharap sa paglilitis.

Tumestigo si Calilung tungkol sa pangangalap at pag-iingat ng mga video file at sa mga pamamaraang ginamit upang matukoy kung binago ang mga recording.

Tinalakay naman sa testimonya ni Lotoc ang mas malawak na imbestigasyon, kabilang ang mga subpoena, nakalap na ebidensya at mga konklusyong nabuo ng ahensya.

Kalaunan ay inirekomenda ng NBI ang pagsasampa ng mga reklamong nag-ugat sa mga pahayag ni Duterte at isinangguni ang mga natuklasan nito sa Department of Justice para sa pagsusuri.

Nananatiling investigative assessment ang konklusyon ng NBI na seryoso at totoo ang umano’y banta. Hindi ito hudisyal na pasya o hatol na nagkasala si Duterte sa isang krimen o impeachable offense.

Kailangang magsagawa ang Department of Justice ng hiwalay na pagsusuri upang matukoy kung may sapat na ebidensya para sa pagsasampa ng kasong kriminal.

Hiwalay ding kailangang pagpasiyahan ng Senate impeachment court kung napatunayan ng prosekusyon ang mga alegasyon sa ilalim ng Article IV ng impeachment complaint at kung maituturing na impeachable offense ang kilos na iniuugnay kay Duterte.

Maaaring kuwestiyunin ng depensa ang mga konklusyon ng NBI, ang bigat na ibinigay sa emosyon ni Duterte, ang interpretasyon sa kanyang mga salita, ang umano’y paglahok ng ibang tao at ang pagsusuri sa kanyang kakayahang maisakatuparan ang sinasabing banta.

Sinabi rin ng mga abogado ni Duterte na nahaharap umano sa banta ang Bise Presidente at ang kanyang pamilya sa ilalim ng tinatawag na “Operation Romanov.”

Nauna nang inilarawan ng depensa bilang “unconventional” ngunit makatuwiran ang naging tugon ni Duterte at sinabi nitong maghaharap ito ng mga ebidensya at testigo tungkol sa umano’y banta sa oras ng presentasyon ng sarili nitong kaso.

Susuriin ng mga senator-judge ang mga testimonya nina Lotoc at Calilung kasama ng mga recording, investigation records, dokumentaryong ebidensya, cross-examination at mga ebidensyang ihaharap ng depensa.