LAHAT ng tatlong retiradong Chief Justice na humarap sa impeachment court ng Senado nitong Miyerkules ay nagpahayag na ang 16 na boto na kasalukuyang kinakailangan upang mahatulan si Vice President Sara Z. Duterte ay hindi naman kinakailangang manatiling nakapirmi.

Samantala, iginiit ni retiradong Supreme Court Associate Justice Adolfo Azcuna na lahat ng 24 senador ay dapat isama sa bilang na gagamitin sa pagkukuwenta ng constitutionally required na two-thirds vote.

Magkakaiba man ang naging constitutional approach nina retiradong Chief Justices Hilario Davide Jr., Artemio Panganiban, at Reynato Puno, nagkaisa sila na maaaring magbago ang bilang ng mga boto na kinakailangan para sa conviction depende sa kung sinu-sinong senador ang dapat legal na isama sa bilang.

Kabaligtaran naman ang pananaw ni Azcuna, na nagsabing ang threshold ay dapat na “fixed, not variable” at ang lahat ng kasalukuyang senador ay dapat manatili sa denominator o batayan ng pagkukuwenta.

Inimbitahan ang apat na dating mahistrado bilang amici curiae, o “mga kaibigan ng hukuman,” habang muling sinusuri ng mga senator-judge ang naunang ruling ni Presiding Officer Sen. Francis “Chiz” Escudero na nangangailangan ng 16 na boto, o two-thirds ng buong 24-member Senate, upang mahatulan si Duterte.

Hiniling ng hukuman sa kanila na talakayin kung sinu-sino ang dapat isama sa “all the Members of the Senate” sa pagkukuwenta ng two-thirds vote; kung naaangkop ang 1949 Supreme Court ruling sa Avelino v. Cuenco sa pagtukoy kung sinu-sino ang dapat bilangin; at kung ang isang senator-judge na hindi dumalo o hindi nakilahok nang malaki sa paglilitis ay maaari pa ring bumoto sa huling desisyon.

Si Davide, na nagsumite ng memorandum matapos hindi personal na makadalo, ay nagsabing ang denominator ay dapat nakabatay sa mga senador na kwalipikadong bumoto, sa halip na awtomatikong gamitin ang buong 24-member Senate.

“Malinaw kung gayon na ang batayan ng pagkukuwenta ng two-thirds ay dapat ang bilang ng mga senador na kwalipikadong bumoto, hindi ang 24 sa kasalukuyang Senado,” ani Davide.

Ayon sa kanya, hindi dapat isama sa bilang ang mga senador na nagbitiw o napatalsik, may kapansanan o incapacitated, nasa labas ng hurisdiksiyon ng Pilipinas o hindi matukoy ang kinaroroonan, gayundin ang mga napipigilan ng mga legal na restriksyon na gampanan ang kanilang mga tungkulin.

Kinilala ni Panganiban na mathematically, ang two-thirds ng constitutionally prescribed na 24-member Senate ay 16, ngunit sinabi niyang hindi nangangahulugang palaging ganito ang magiging resulta sa lahat ng sitwasyon.

“Samakatuwid, ang 24 na minultiply sa two-thirds ay palaging 16 sa abstract na pagkukuwenta. Ngunit hindi palaging ganoon sa realidad,” ani Panganiban.

“Minsan, mga Kagalang-galang na Hukom, binabago ng realidad ang denominator sa matematika,” dagdag niya.

Ayon kay Panganiban, kailangang isaalang-alang sa constitutional interpretation ang layunin ng probisyon at ang mga sitwasyon kung saan ito ipinatutupad. Binigyang-diin niya na ang constitutional duty ng Senado ay “hindi maaaring palaging bawasan sa isang abstract na arithmetic.”

Binigyang-diin din niya ang kahalagahan ng aktibong paglahok ng mga senator-judge. Kinuwestiyon niya kung dapat bang payagang bumoto ang mga senador na nasa ibang bansa, nagtatago, legal na nakakulong, may sakit, o nasa ospital at hindi kayang magsuri ng ebidensiya o makinig sa mga testimonya.

Katulad nito, sinabi ni Puno na ang mahigpit at literal na interpretasyon ay gagawing “fixed and immutable” ang 16-botong threshold, na ayon sa kanya ay hindi naman kinakailangang siyang layunin ng Konstitusyon.

Napansin niya na ginagamit ng Konstitusyon ang fraction na two-thirds sa halip na magtakda ng isang absolutong bilang ng mga boto.

“Sa paggamit ng two-thirds, ang bilang ng mga boto para sa conviction ay kailangang magbago depende sa ilang salik,” ani Puno.

Pabor si Puno sa tinawag niyang “contextual and functional” na interpretasyon, na magpapahintulot sa Senado na isaalang-alang ang mga sitwasyong legal na pumipigil sa isang senador na gampanan ang kanyang tungkulin bilang miyembro.

Ayon sa kanya, sa ganitong paraan maaaring tukuyin ng impeachment court kung ang mga senador na namatay, nagbitiw, o napatalsik, gayundin ang mga legal na incapacitated, ay dapat pa ring isama sa bilang.

Hindi sumang-ayon si Azcuna sa tatlong retiradong Chief Justice. Iginiit niya na ang constitutional phrase na “all the Members of the Senate” ay tumutukoy sa buong membership ng Senado.

“Hangga’t sila ay mga miyembro ng Senado, bahagi sila ng denominator sa pagkukuwenta ng two-thirds threshold. Dahil ang ibig sabihin ng ‘all’ ay lahat,” ani Azcuna.

Ipinagtanggol niya ang pananaw na ang pagbabago-bago ng denominator depende sa aktuwal na paglahok ng mga senador ay maaaring magpahina sa supermajority safeguard na nakapaloob sa proseso ng impeachment.

“Ang threshold ay dapat nakapirmi, hindi nagbabago. Dapat itong matukoy mula pa sa simula,” ani Azcuna.

Ayon kay Azcuna, ang two-thirds requirement ay nilayong mangailangan ng malawak at cross-factional na suporta para sa conviction, sa halip na payagan ang pansamantalang legislative majority na magpatalsik sa isang impeachable official.

Magkakaiba rin ang naging pananaw ng mga amici tungkol sa kaugnayan ng Avelino v. Cuenco, na tumalakay sa Senate quorum at sa isang miyembrong nasa labas ng coercive jurisdiction ng kapulungan.

Sinabi ni Davide na hindi direktang naaangkop sa impeachment ang Avelino case, ngunit maaari itong magsilbing gabay sa pamamagitan ng analogy. Sinabi naman ni Puno na hindi ito isang “perfect precedent,” ngunit maaari pa ring isaalang-alang ang naging pagtrato nito sa isang senador na nasa labas ng coercive jurisdiction ng Senado.

Ayon kay Azcuna, hindi naaangkop ang kaso dahil tumatalakay ito sa constitutional requirement para sa quorum at hindi sa two-thirds vote na kinakailangan para sa impeachment conviction.

Magkakaiba rin ang kanilang mga pananaw kung maaari pa ring bumoto sa huling desisyon ang mga senator-judge na hindi nakadalo o hindi nakilahok nang malaki sa mga proceedings.

Binigyang-diin ni Panganiban ang aktibong paglahok at independiyenteng pagsusuri sa ebidensiya. Samantala, sinabi nina Puno at Azcuna na maaaring suriin ng mga senator-judge ang ebidensiya sa pamamagitan ng trial record kahit hindi nila personal na nasaksihan ang bawat testigo.

Sinabi ni Davide na ang isang senator-judge na hindi kailanman dumalo o gumanap ng anumang tungkulin sa paglilitis ay dapat ituring na non-participant. Gayunman, binigyang-diin niya na ang hindi pagtatanong sa mga testigo ay hindi, sa sarili nito, sapat upang patunayang hindi nakilahok ang isang senator-judge.

Lumutang ang usapin tungkol sa threshold matapos humingi ng paglilinaw si Senator-Judge Erwin Tulfo kung sinu-sino ang dapat isama sa “all the Members of the Senate” kapag may mga senator-judge na hindi makalahok sa mga proceedings.

Nananatiling epektibo ang ruling ni Escudero na nangangailangan ng 16 na boto, maliban kung babawiin o babaguhin ito ng impeachment court.

Nakatakdang iharap ng House prosecution at ng depensa ni Duterte ang kani-kanilang mga argumento. Nina RYAN PONCE PACPACO & PS JUN M. SARMIENTO