ANG Senado ay parang isang magulang na kailangang makinig sa dalawang anak bago magpasya kung sino ang may kasalanan—hindi kailangang maging abogado o mahistrado, ngunit kailangang naroon, nakinig at naging patas.

Ito ang larawang ginamit ni retired Chief Justice Artemio Panganiban habang sinagot niya ang mga tanong ng mga senator-judge tungkol sa kontrobersiyal na 16-botong pamantayan sa impeachment trial ni Vice President Sara Duterte.

Sa pagdinig noong Miyerkules, pinaharap ng mga senador sa matitinding sitwasyon ang magkakaibang posisyon nina Panganiban, retired Chief Justice Reynato Puno at retired Associate Justice Adolfo Azcuna. Binasa naman sa impeachment court ang posisyon ni retired Chief Justice Hilario Davide Jr. mula sa kanyang memorandum.

Sentro ng debate ang Article XI, Section 3(6) ng 1987 Constitution, na nagsasabing walang maaaring mahatulan sa impeachment nang walang pagsang-ayon ng two-thirds ng lahat ng miyembro ng Senado.

Nauna nang itinakda ni Presiding Officer Francis Escudero ang 16 na boto—two-thirds ng buong 24-member Senate—bilang tentative threshold para sa conviction. Ngunit pinag-aaralan ngayon ng impeachment court kung dapat bang isama sa denominator ang isang senador na nananatiling miyembro ngunit hindi maaaring dumalo, makinig sa ebidensiya o bumoto.

Para kay Panganiban, hindi sapat na senador lamang sa pangalan ang isang tao. Kailangang may kakayahan siyang gampanan ang tungkulin ng isang judge: marinig ang mga testigo, suriin ang ebidensiya at magbigay ng hatol batay sa katotohanan at katarungan.

“Hindi po nire-require ng Constitution na kayo maging abogado. Hindi po nire-require ng Constitution na kayo maging mahistrado,” ani Panganiban.

Inihalintulad niya ang Senado sa isang magulang na kailangang dinggin ang magkabilang panig bago disiplinahin ang anak na nagkamali.

Hindi maaaring magpasya nang makatarungan ang isang senator-judge na hindi nakinig sa paglilitis, ayon kay Panganiban. Ang mahalaga, aniya, ay kung nasa kalagayan ang senador upang malaman ang katotohanan at magbigay ng patas at malayang pasya.

Tinanong ni Senator-Judge Joel Villanueva kung ang isang senador na legal na hindi makaganap ng kanyang tungkulin ay nananatiling bahagi ng bilang na pagbabatayan ng two-thirds vote.

Sumagot si Panganiban na ang isang nakakulong na senador ay nananatiling miyembro kung hindi siya nagbitiw, napatalsik o nawalan ng puwesto. Ngunit ibang usapin, aniya, kung maaari nitong gamitin ang mga karapatan at kapangyarihan ng isang senator-judge, kabilang ang pakikilahok at pagboto.

Sa puntong ito pumasok ang posisyon ni Puno: “Duty cannot be performed in the shadow of absence.”

Hindi awtomatikong sinabi ni Puno na dapat palayain ang isang nakadetine na senador. Sa halip, binuksan niya ang posibilidad ng court-authorized accommodation upang mapagkasundo ang hurisdiksiyon ng regular na hukuman at tungkulin ng Senado bilang impeachment tribunal.

Binanggit ni Puno ang mga dating pagkakataon na pinayagan ng mga korte ang ilang nakadetine na lumahok bilang consultants sa peace negotiations, alinsunod sa mga kondisyon ng hukuman. Maaari ring pag-aralan, aniya, ang pansamantalang o remote participation, depende sa pahintulot ng korte at sa impeachment rules ng Senado.

Tinanong naman ni Senator-Judge Sherwin Gatchalian kung makatarungan pa bang baguhin ang tentative 16-vote ruling habang nagpapatuloy na ang trial.

Sinabi ni Panganiban na walang paglabag sa fairness kung babaguhin ang isang tentative ruling bago ang final judgment. May kapangyarihan ang mayorya ng mga senator-judge na naroroon, kung may quorum, na panatilihin, baguhin o baligtarin ang preliminary ruling ng presiding officer.

Binigyang-diin niyang ang impeachment court ang trial body na naghahanap ng katotohanan. Hindi ito katulad ng Supreme Court na karaniwang nagre-review ng mga tanong ng batas matapos maitaguyod ang mga pangyayari sa lower courts.

Tinanong ni Senator-Judge Kiko Pangilinan kung ang pagbabago sa threshold ay maaaring gamitin sa kasalukuyang trial. Ang sagot ng mga amici ay hindi dapat ituring na iisang napagkasunduang tuntunin: nanatiling magkaiba ang kanilang interpretasyon kung sino ang kabilang sa “all the Members.”

Pinilit naman ni Senator-Judge Erwin Tulfo na linawin kung Senado ba o Supreme Court ang may huling salita sa kahulugan ng two-thirds requirement.

Sinabi ni Panganiban na ipinagkatiwala ng Constitution sa Senado ang pangunahing kapangyarihang lumitis, tumimbang ng ebidensiya at magpasya sa impeachment. Ngunit nilinaw din niya at ni Puno na maaaring pumasok ang Supreme Court kapag may alegasyon ng grave abuse of discretion o paglabag sa Constitution, due process at karapatan sa isang patas at impartial na tribunal.

Hindi ito nangangahulugang rerepasuhin ng Supreme Court ang bawat factual o policy judgment ng Senado. Ang maaaring suriin ay kung lumampas ang impeachment court sa mga hangganang itinakda ng Constitution.

Gumamit naman si Senator-Judge Ping Lacson ng mga hypothetical scenario kung saan malaking bilang ng mga senador ang namatay, nagbitiw o hindi maaaring makadalo.

Ipinunto ni Lacson na kung tatlo lamang ang natitirang makakalahok, ang literal na paggamit ng two-thirds ay maaaring magresulta sa dalawang senador lamang na humahatol sa isang opisyal na inihalal ng buong bansa.

Sumagot si Puno na walang nakahandang eksaktong bilang para sa gayong pambihirang sitwasyon. Kailangang timbangin ng Senado ang dalawang magkatunggaling halaga: ang pananagutan ng isang opisyal at ang karapatan ng respondent sa due process at sapat na bilang ng patas at qualified na judges.

Sinabi niyang maaaring ipagpaliban o pansamantalang i-archive ang kaso kung hindi makapagbibigay ang impeachment court ng constitutionally defensible na trial, at ipagpatuloy ito kapag maaari nang gampanan ng Senado ang tungkulin nito.

Tinanong naman ni Senator-Judge Risa Hontiveros kung paano dapat tratuhin ang isang senador na sadyang umiiwas sa pagdinig o hindi nanunumpa bilang senator-judge.

Ayon kay Panganiban, hindi dapat makinabang ang isang senador sa sariling sinadyang pagliban. Ngunit ang kanyang sagot ay isang posisyon bilang amicus at hindi pa pinal na ruling ng impeachment court.

Sa kanyang memorandum, sinabi ni Davide na ang dapat isaalang-alang ay ang mga senador na legal at functionally qualified na gumanap bilang judges. Sa kanyang pananaw, hindi makatwirang isama sa operative voting base ang isang senador na hindi maaaring mag-hear, deliberate at vote.

Kabaligtaran nito ang posisyon ni Azcuna.

Iginiit ni Azcuna na ang “all the Members” ay tumutukoy sa lahat ng nakaupong senador, dumalo man o hindi. Kabilang sa denominator ang isang senador na nakakulong, may sakit, suspendido o nasa ibang bansa hangga’t nananatili siyang miyembro ng Senado.

Para kay Azcuna, mababago lamang ang kabuuang membership kapag nagkaroon ng aktuwal na vacancy dahil sa pagkamatay, pagbibitiw o legal na pagkatanggal sa puwesto.

Sinabi rin niyang ang mataas at matatag na threshold ay pananggalang laban sa paggamit ng impeachment ng pansamantalang mayorya upang alisin ang isang kalabang opisyal. Gayunman, maaari aniyang baguhin ng Senado ang mga tuntunin nito upang payagan ang digital participation kung naaayon ito sa Constitution at sa utos ng hukuman na may kustodiya sa nakadetine.

Sa mga tanong ni Senator-Judge Robinhood Padilla, tinalakay nina Puno at Azcuna kung maaaring payagan ang isang nakadetine na senador na makilahok sa ilalim ng bantay o sa pamamagitan ng remote connection.

Sinabi ni Puno na hindi dapat awtomatikong ipalagay na nangingibabaw ang isang tribunal sa isa pa. Kailangang igalang ang kustodiya ng regular na hukuman habang hinahanapan ng legal na paraan ang pagganap ng tungkulin ng Senado.

Idinagdag ni Azcuna na sa kasalukuyang rules, mahalaga ang aktuwal na pagdalo. Kung nais payagan ang digital participation, kailangang magtakda ang Senado ng malinaw na panuntunan at kumuha ng kinakailangang pahintulot mula sa hukuman.

Sa hulihan ng interpellation, itinanong ni Senator-Judge Alan Peter Cayetano kung maaaring manipulahin ang bilang ng mga makakadalo sa pamamagitan ng criminal cases, detention o iba pang uri ng pressure laban sa mga senator-judge.

Sinabi ni Puno na maaaring maging justiciable ang isang sadyang paghadlang sa senator-judge na makilahok, lalo na kung nakaaapekto ito sa constitutional fairness ng tribunal. Ngunit ang anumang alegasyon ng pressure o manipulation ay kailangang mapatunayan at hindi maaaring ipalagay na totoo.

Sa kabuuan, nagsanib ang pananaw nina Panganiban, Puno at Davide sa isang mahalagang punto: ang tungkulin ng senator-judge ay hindi lamang nakabatay sa titulo kundi sa kakayahang dumalo, makinig, magsuri at humatol.

Nanindigan naman si Azcuna na ang malinaw na salitang “all” sa Constitution ay nangangahulugang lahat ng nananatiling senador, maliban kung nagkaroon na ng permanenteng vacancy.

Sa huli, nasa impeachment court ang unang pasya kung mananatili ang “hard 16.” Ngunit kailangang maipakita ng Senado na ang desisyon nito ay nakaugat sa Constitution, due process at isang patas na paglilitis—dahil gaya ng paalala ni Panganiban, ang hinihingi ng taumbayan ay hindi lamang numero kundi katotohanan at katarungan.