ANG hakbang na humihiling ng pag-inhibit ni Ombudsman Jesus Crispin “Boying” Remulla sa kasong kinasasangkutan ng dating Speaker na si Ferdinand Martin G. Romualdez ay nakabatay sa umiiral na batas at jurisprudence, ayon sa isang abogado mula sa Free Legal Assistance Group (FLAG) noong Lunes.

Ayon kay abogado Antonio Audie Bucoy, kinikilala ng mga desisyon ng Korte Suprema (SC), kabilang ang Araullo vs Ombudsman at Soriano vs Deputy Ombudsman, na maaaring i-apply ang mga patakaran sa inhibition sa Ombudsman.

“Ipinaliwanag ng Korte Suprema na ang batayan para sa inhibition ng Ombudsman—dahil ito ay bahagi ng ehekutibo at may tungkuling prosekusyon—ay maaaring gamitan ng mga patakaran sa inhibition na ginagamit sa mga hukuman, bagaman hindi ito kasing higpit. Binibigyan ng kaluwagan ang Ombudsman kung kailan siya dapat mag-inhibit,” ani Bucoy sa isang panayam sa radyo sa dzBB.

Nauna nang hiniling ng kampo ni Romualdez kay Remulla na mag-inhibit, iginiit na ang mga pahayag nito sa publiko ay maaaring magpahiwatig ng posibleng pre-judgment at makaapekto sa pagiging patas ng nagpapatuloy na imbestigasyon.

Ayon sa kanila, kinakailangan ang inhibition upang mapanatili ang due process at tiwala ng publiko sa imbestigasyon kaugnay ng isyu sa flood control.

Ipinaliwanag ni Bucoy na may dalawang uri ng inhibition: mandatory at discretionary. Ang mandatory ay sumasaklaw sa mga sitwasyong may conflict of interest, gaya ng ugnayang pampamilya, dating pagiging abogado ng isang partido, o may pinansyal na interes sa kaso.

Aniya, karamihan ng mga kaso ay nasa ilalim ng discretionary inhibition, na nakasalalay sa pasya ng Ombudsman ngunit ginagabayan ng pangangailangang manatiling walang kinikilingan.

“Kung may pre-judgment na ang Ombudsman dahil sa kanyang mga pahayag sa publiko—halimbawa, sinasabi niyang ‘guilty na ang taong ito’—at may kasamang mga kilos na nagpapakita nito, iyon ang mga pagkakataon na kahit discretionary, sinabi ng Korte Suprema na dapat siyang mag-inhibit,” paliwanag ni Bucoy.

Nilinaw din niya na ang pag-inhibit ay hindi nangangahulugang inaamin ang pagkiling o pagkakamali.

“Hindi ibig sabihin na tama ang mosyon ay biased na ako. Hindi naman. Ang ibig lang sabihin nito, nais niyang maiwasan ang anumang pagdududa sa proseso. Kapag nagkaroon ng kulay ang proseso, hindi na ito maituturing na impartial,” dagdag niya.

Binigyang-diin ni Bucoy na layunin ng inhibition na protektahan ang integridad ng proseso, hindi ito hadlangan.

“Kung ano man ang estado ng imbestigasyon nang ito ay ipasa sa iba, ipagpapatuloy lamang ito—hindi ito magsisimula muli sa umpisa,” ani Bucoy.

Dagdag pa niya, kahit mag-inhibit ang Ombudsman, mananatili ang kaso sa loob ng institusyon at ililipat sa ibang opisyal, gaya ng deputy o Overall Deputy Ombudsman, upang matiyak ang pagpapatuloy ng imbestigasyon.